İslam Düşüncesinde Vahiy: Metin, Yasa ve "Aktif Akıl"
İslam geleneğinde vahiy, Cebrail vasıtasıyla Hz. Muhammed’e harf harf, lafız lafız indirilen kesin ve mutlak İlahi Metin (Kelam) ve bir Yasa (Şeriat) olarak tecelli eder. Felsefi boyutta İbn Rüşd, İbn Sina ve Farabi gibi Meşşai filozoflar Aristoteles’in De Anima’sındaki "Faal Akıl" (Nous Poietikos) kavramını vahiy mekanizmasıyla eşleştirmişlerdir. Onlara göre vahiy, Faal Akıl ile insan aklının en üst mertebesinin (Müstefad Akıl) kurduğu ontolojik bir temastır. Vahiy doğrudan metin ve kanun olduğu için, İslam dünyasında felsefe ile din arasındaki ana gerilim "Metnin lafzı ile aklın çıkarımı nasıl uzlaştırılır?" (Te'vil meselesi) etrafında şekillenmiştir.
Hristiyanlıkta Vahiy: İnsanlaşan Söz (Enkarnasyon) ve Lütuf
Hristiyan doktrininde vahiy, öncelikli olarak bir "yazılı metin" veya kurallar bütünü değildir; vahiy Tanrı’nın Logos’unun İsa Mesih kişiliğinde bedenleşmesidir (Enkarnasyon). Kitab-ı Mukaddes vahyin kendisinden ziyade, Tanrı’nın insanlık tarihindeki bu nihai öz-tecellisinin ilham altındaki tanıklığıdır. Thomas Aquinas ve Skolastik düşünürler Aristoteles’i okurken vahyi bir "Yasa metni" olarak değil, aklın kendi doğal ışığıyla ulaşamayacağı (Üçleme, Bedenleşme gibi) "sırları tamamlayan ilahi lütuf" (gratia) olarak konumlandırmışlardır. Dolayısıyla Hristiyanlıkta akıl-vahiy çatışması, metin yorumundan ziyade doğa ile lütuf, akıl ile dogmatik gizem arasındaki denge üzerinde yürütülmüştür.
Yahudilikte Vahiy: Tarihsel Ahit ve Yaşayan Halaha
Yahudi felsefesinde (başta Musa b. Meymun / Maimonides olmak üzere) vahiy, Tanrı’nın İsrailoğulları ile tarihte yaptığı Ahit (Brit) ve bu ahdin somut tezahürü olan Tevrat (Torah) ile Sözlü Yasa (Talmud/Halaha)'dır. Vahiy, bir topluluğun yaşamını düzenleyen canlı bir hukuk ve pratik normlar sistemidir. Maimonides Mürşidü’l-Hâirîn (Şaşıranlara Kılavuz) eserinde Aristoteles metafiziği ile Tevrat’ı uzlaştırırken, nübüvveti akıl ve hayal gücünün en üst düzeyde yetkinleşmesi olarak açıklar. Yahudilikte vahiy yaşantıya ve amele dayalı bir kanun olduğu için, Aristotelesçi akıl esasen bu kanunun hikmetini ve toplumsal/ahlaki rasyonelliğini temellendirme aracı kılınmıştır.
Sonuç
Her üç gelenek de Aristoteles’in mantık, doğa ve metafizik külliyatını önlerinde bulmuş ve aynı rasyonel araçları kullanmıştır. Ancak:
Doğunun ve Batının "Ortak Çağı"nda yaşanan zihinsel ayrışmanın özü işte bu başlangıç noktasındaki "Vahiy" tanımında gizlidir. Aynı kitabı okuyan bu üç dünya, Tanrı’nın insanla konuşma biçimine farklı anlamlar biçtikleri için zorunlu olarak farklı düşünsel gelenekler inşa etmişlerdir.