Sokrates öncesi Yunan felsefesi denince akla gelen en kuşatıcı düşünürlerden biri Akragaslı Empedokles’tir. Kendinden önceki felsefi birikimi radikal bir sentezle bir araya getiren Empedokles; doğa bilimci, şair, hekim ve mistik kimliklerini tek bir kozmik sistemde birleştirir. Onun felsefesi, maddenin yapısından ruhun kurtuluşuna uzanan bütüncül bir varlık tasavvurudur.
Empedokles’in varlık felsefesinin temelinde dört kök (rhizomata) yer alır: Toprak, Su, Hava ve Ateş. Değişmeyen ve yok olmayan bu dört unsur, evrendeki tüm varlıkların yapı taşlarıdır. Nesnelerin doğup ölmesi veya biçim değiştirmesi, bu unsurların kendi aralarındaki birleşme ve ayrışmalarından kaynaklanır. Bu hareketi başlatan ise iki temel kozmik kuvvettir: Birleştirici olan Sevgi (Philia) ve ayrıştırıcı olan Nefret (Neikos). Evren, Sevgi’nin birliği sağladığı Mutlak Birikim ile Nefret’in kaos çıkardığı dönemler arasında sonsuz bir döngüde dönüp durur.
Bu devasa kozmik çark, kör bir tesadüfün eseri değildir. Sevgi ve Nefret’i yönlendiren, evrene yön veren ilahi ve evrensel bir akıldır. İnsan aklı da işte bu kozmik zekadan pay alan ilahi bir kıvılcımdır. Empedokles’e göre insan, zihinsel gücü sayesinde bedensel dürtülerini ve tutkularını (pathos) denetim altına alabilir. Akıl, insana ölçülülük kazandırarak onu ahlaki bakımdan yetkinleştirir ve kozmik düzenle uyumlu hale getirir.
Empedokles’in bilgi teorisi ise doğrudan fiziksel unsurlarla ilişkilidir: “Benzer benzeri tanır.” Dış dünyadaki ateşi içimizdeki ateşle, toprağı içimizdeki toprakla algılarız. Duyular, dış alemle kurduğumuz köprüdür; akıl ise bu duyusal verileri sentezleyerek derin hakikate ulaşmamızı sağlar.
Son olarak Empedokles, doğa felsefesini dini-mistik bir ruh öğretisiyle tamamlar. Arınmalar adlı eserinde ruh göçü (metempsykhosis) fikrini savunur. Ona göre ruh (daimon), bir zamanlar ilahi alemde huzur içindeyken işlediği bir suç (kan dökme, yalan söyleme) yüzünden bu maddi dünyaya düşmüş ve beden hapishanesine kapatılmıştır. Ruhun nihai hedefi; et yememek, canlılara zarar vermemek ve ahlaki arınma (katharsis) süreçlerinden geçerek doğduğu evrensel kaynakla ve tanrısal olanla yeniden birleşmektir.
Özetle Empedokles; fiziksel elementleri mekanik kuvvetlerle değil, etik, epistemolojik ve mistik bir bütünlük içinde açıklar. Maddenin evriminden ruhun arınmasına uzanan bu felsefe, insanın hem kozmosun bir parçası hem de evrensel akılla akraba ilahi bir varlık olduğunu ilan eder.