Özet Klasik İslam medeniyeti, Antik Yunan felsefi birikimini devralıp geliştiren en önemli merkezlerden biri olmasına rağmen, felsefe (felâsife geleneği) toplumsal ve dini vicdanda kalıcı, kurumsal bir temel oturtmakta zorlanmıştır. Bu durum çoğu zaman siyasi veya bağnaz baskılarla açıklansa da, temel neden felsefenin yöntemsel hataları, dinle kurduğu ilişkinin niteliği ve epistemolojik sınırlarıdır.
1. Giriş: Felsefeyi Dinleştirmek mi, Dini Felsefeleştirmek mi? Hristiyanlık tarihinde Augustinus gibi düşünürler, Platoncu ve Stoacı felsefi araçları Hristiyan inancının hizmetine sunarak felsefeyi Hristiyanlaştırmışlardır. Bu yaklaşımda asıl olan inançtır; felsefe ise onu izah eden bir dil ve araçtır.
Buna karşın Fârâbî ve İbn Sînâ gibi İslam filozofları, İslam’ın evrensel mesajını mantıksal bir zemine oturtmak isterken İslam’ı felsefeleştirmeyi tercih etmişlerdir. Din, felsefi hakikatlerin avam (halk) için kurgulanmış sembolik bir anlatımı olarak görülmüş; bu durum dinin özgün, tarihsel ve ilahi yapısının felsefi soyutlamalar içinde erimesine yol açmıştır.
2. Tanrı Tasavvurundaki Kırılma: Güneş Misali Tanrı’dan İradeli Rabbe İslam felsefesinin geniş kitlelerce benimsenememesinin en temel ontolojik nedeni, önerdiği Tanrı modelidir. Filozofların Vâcibü’l-Vücûd (Zorunlu Varlık) adını verdiği Tanrı; evrenin ilk sebebi, nedensellik ilkesinin başı ve ışığı zorunlu olarak yayılan bir Güneş gibidir.
Oysa Kur’an-ı Kerim’in ve inanan vicdanın merkezinde yer alan Tanrı; insanı duyan, irade eden, kaderi belirleyen, merhamet eden ve adalet dağıtan canlı bir varlıktır. Filozofların soyut ve soğuk Tanrı kavramı, Müslüman bireyin dini tecrübesini ve sığınma ihtiyacını karşılayamamıştır.
3. Epistemolojik Aşırılık: Felsefeyi Bilim Sanma Yanılsaması Gazzâlî’nin işaret ettiği ve felsefenin tutunamamasındaki en kritik noktalardan biri de felsefi metodolojinin sınırlarının aşılmasıdır. Filozoflar; matematik, mantık ve geometri gibi alanlardaki kesinliği, metafizik ve ilahiyat alanına da taşımaya çalışmışlardır.
Felsefi spekülasyonları tıp veya matematik gibi "kesin bilgi" (yakîn) olarak sunmaları, dinin temel dogmalarıyla uyumsuzluk yaratmıştır. Metafiziğin akılla %100 çözülebileceğine duyulan bu aşırı özgüven, felsefeyi bilimin değil, adeta dinin rakibi konumuna getirmiştir.
4. Sonuç Sonuç olarak, İslam dünyasında felsefe, dinin hakikatini ikame etmeye çalıştığı ve akla metafizik alanda sınırsız bir yetki tanıdığı ölçüde toplumsal ve dini zeminde yabancılaşmıştır. Felsefenin "tutunamayışı", aklın reddedilmesinden değil; aklın kendi sınırlarını aşarak inancın yerini almaya çalışmasından kaynaklanmaktadır. Felsefe, felsefeyi İslamlaştıracak bir kulvarda ilerlemek yerine İslam’ı felsefi sistemlere uyarlamaya çalıştığı için İslam düşüncesinin ana damarında muhafaza edilememiştir.