Türkiye her geçen gün yalnızca ekonomik olarak yoksullaşmıyor; ahlaki olarak da hızla eriyor.
1980'lerden itibaren Ülkemizde uygulanan, esi Neo-liberal politikalar (devletin ekonomideki rolünün en aza indirilmesi) sadece fabrikaları, kamu kurumlarını ve sosyal devleti tasfiye etmedi. Toplumun en kıymetli sermayesi olan “GÜVEN”i de tüketti…
Bugün hırsızlığın, dolandırıcılığın ve organize suçların neredeyse sıradanlaştığı bir iklimde yaşıyoruz. Kamu malı kişisel servet gibi görülüyor, hukuk caydırıcılığını yitiriyor, insanlar birbirine şüpheyle bakıyor.
Toplumsal Sermaye: Güven
Toplumları ayakta tutan yalnızca ekonomi değildir. Hukuk, teknoloji ve sermaye de tek başına toplumsal hayatın teminatı olamaz. Bunların üzerinde, görünmeyen ama hepsini ayakta tutan bir harç vardır: Güven…
Siyaset bilimci Francis Fukuyama'nın "Toplumsal Sermaye" diye tanımladığı güven, kalkınmanın da refahın da huzurun da temelidir. Güven varsa;
Yatırım vardır,
Üretim vardır,
Ticaret vardır,
Gelişme, ilerleme vardır,
Huzur vardır.
Güven yoksa sadece ekonomi çökmez; toplumsal bağlar çözülür, korku, endişe ve belirsizlik hâkim olur.
Geçtiğimiz günlerde değerli dostum Zafer Kodal, bugün neredeyse unutulmuş bir geleneği anlattı: “Babadağ Pusulası.”
Dinledikçe şunu düşündüm; mesele bir ödeme belgesi değil, başlı başına bir medeniyet anlayışıydı.
Bir Kâğıttan Çok Daha Fazlası
Denizli'nin Babadağ ilçesinde yıllarca kullanılan "pusula", bugünkü çek sistemine benzeyen bir ödeme belgesiydi. Fakat onu değerli kılan üzerinde yazan rakam değil, altındaki imzayı atan insanın sözüydü.
Tüccar aldığı malın bedelini küçük bir kâğıda yazar, ödeme gününü belirtir, kaşesini basar, imzasını atardı. O pusula daha sonra esnaftan esnafa dolaşır, para gibi, çek gibi kabul edilirdi.
Hiçbir kanuni zorunluluğu yoktu.
Hiçbir banka-sigorta garantisi bulunmuyordu.
Hiçbir elektronik doğrulama sistemi de yoktu.
Peki, neden kabul ediliyordu?
Çünkü herkes birbirine güveniyordu. Tek teminat vardı: İnsan sözü.
En Büyük Teminat: İtibar
“Babadağ Pusulası”nın dayanağı mahkeme değil, ahlaktı.
Borcu zamanında ödemeyen sadece parasını değil, itibarını da kaybederdi. Pusulası artık piyasada kabul görmez, ticaret kapıları yüzüne kapanırdı.
Bu yüzden esnaf birbirini yalnız bırakmazdı. Ödeme sıkıntısına düşen komşusuna destek olur, gerekirse borç verir, onun ticari itibarını korumaya çalışırdı.
Çünkü herkes şu gerçeği biliyordu: Çarşıda bir kişiye duyulan güven kaybı, bütün çarşının güven kaybıdır.
Rahmetli Kemal Amca'nın gönderdiği malların ödemesi gecikince "Arpacı Kemal'in pusulası dönmüş." sözü kısa sürede yayıldı. Sorun kendisinden kaynaklanmadığı hâlde yeniden güven kazanabilmek için uzun süre mücadele etmek zorunda kaldı.
Çünkü güven, kazanılması yıllar süren; kaybedilmesi ise bir a’na, bir güne bakan en değerli sermayedir.
Sahtecilik Yoktu, Çünkü Vicdan Vardı
Belki de en çarpıcı gerçek şuydu: Taklit edilmesi son derece kolay olan bu pusulanın sahtesi neredeyse hiç görülmedi.
Bugün milyarlarca liralık dijital güvenlik sistemleri kuruyor, sayısız şifre ve doğrulama mekanizması geliştiriyoruz. Buna rağmen dolandırıcılık her geçen gün artıyor.
Çünkü teknoloji güven üretmez. Güveni insanın karakteri üretir.
O günün en güçlü güvenlik sistemi bilgisayar değil, vicdandı. Kağıdı koruyan mühür değil, toplumun ortak ahlak anlayışıydı.
Babadağ'dan Türkiye'ye Uzanan Güven
Babadağ'ın üretim kültürü zamanla ilçe sınırlarını aştı.
Babadağlı girişimciler Türkiye'nin dört bir yanında ticaret yaptı. Bugün ülkenin önemli sanayi kuruluşlarından biri olan Zorlu Holding'in temelinde de bu üretim kültürünün, çalışkanlığın ve güven anlayışının izleri vardır.
Babadağlı sanayiciler Denizli'ye taşınınca pusula da onlarla birlikte geldi.
Önce yadırgandı. Sonra benimsendi. Ve "Babadağ Çeki" adıyla ticaret hayatında yerini aldı. Değişen yalnızca ismiydi. Özü yine güvendi.
Güven Kaybolunca…
Sonra ekonomik krizler geldi. Paradan önce güven değer kaybetti. Vadeler uzadı. Ödemeler aksadı.
Sözün yerini senetler, çekler aldı, onların yerini de davalar aldı.
İnsanlar artık birbirinin imzasına değil, avukatına güvenmeye başladı.
Ve Babadağ Pusulası sessizce tarihe karıştı. Kaybolan sadece bir ödeme sistemi değildi.
Bir ticaret ahlakıydı.
Bir dayanışma kültürüydü.
Bir medeniyet anlayışıydı.
Sonuç ve Değerlendirme
Bugün dijital bankacılık var. Elektronik çekler var.
Saniyeler içinde para transferi yapabiliyoruz. Ama bütün bu teknolojiye rağmen birbirimize güvenimiz aynı hızla artmıyor; tam tersine her geçen gün biraz daha azalıyor.
Çünkü ekonominin gerçek birimi para değildir. En büyük sermaye, insanların birbirine duyduğu güvendir. Babadağ Pusulası bize bunu hatırlatıyor.
Gelecek nesillere bırakacağımız en büyük miras; banka hesapları değil, sözü senet kabul edilen insanların yaşadığı bir toplum olmalıdır.
Çünkü;
Güven varsa ticaret büyür.
Güven varsa bereket olur.
Güven varsa adalet güçlenir.
Güven varsa huzur yeşerir.
Ve güven varsa devlet de toplum da ayakta kalır.
Asıl mesele şudur:
Kasaları doldurmak kolaydır.
Zor olan, vicdanları ve güveni yeniden inşa edebilmektir.