İnsan zihni, mutlak ve sonsuz olan Varlık’ı kavrama çabasında kaçınılmaz olarak dilin sınırlılıklarıyla yüzleşir. Tanrı’nın “neliği” (mahiyeti) ve sıfatları meselesi, teoloji ve din felsefesinin en çetin ve köklü tartışma alanlarından biridir. Semitik dinlerin kutsal metinleri genel olarak Tanrı’yı “gören”, “bilen”, “işiten”, “merhamet eden” gibi olumlu (pozitif/katapatik) nitelemelerle insan zihnine yakınlaştırırken; rasyonel teoloji ve mistik düşünce, bu dilin yarattığı antropomorfizm (insan biçimcilik) ve teşbih (benzetme) tehlikesine karşı olumsuzlama (negatif/apopatik) yöntemini devreye sokmuştur. Tanrı hakkında konuşmanın bu iki temel yolu—pozitif ve negatif teoloji—felsefe ve mistisizm tarihinde aşkınlık (tanzih) ile içkinlik (teşbih) arasında sürekli bir denge arayışı olarak tezahür etmiştir.
Apopatik (negatif) teolojinin felsefi temelleri, Plotinus’un Neoplatoncu metafiziğine kadar uzanır. Plotinus, Enneadlar boyunca nihai ilke olan "Bir"i (To Hen) her türlü kategorinin, varlığın ve kavramın ötesinde konumlandırır. O’na göre Bir; ne bir nesnedir, ne bir niteliğe sahiptir, ne de akılla tamamen kavranabilir. O, varlığın dahi ötesindedir (epekeina tes ousias). Dolayısıyla Bir hakkında söylenebilecek tek doğru söz, O’nun “ne olmadığını” söylemektir. Sınırlı ve bileşik olan dil, yalın ve mutlak olan Bir’i kuşatamaz; O'na yapılan her pozitif niteleme, O’nu parçalar ve sınırlandırır.
Yahudi düşüncesinde ise bu felsefi mirası Semitik vahiyle ilk sentezleyen isim İskenderiyeli Philo’dur. Philo, Tevrat’taki insanbiçimci (antropomorfik) ifadeleri simgesel/alegorik düzlemde yorumlayarak Tanrı’nın özü itibarıyla niteliksiz (apoios) ve insan zihni tarafından kavranamaz olduğunu savunmuştur. Philo’ya göre Tanrı pozitif adlandırmaların ötesindedir; kutsal metinlerdeki olumlu sıfatlar yalnızca O’nun evrendeki eylemlerine ve insanlığa olan tezahürlerine ilişkindir, özüne değil.
Hristiyan düşünce geleneği, Pseudo-Dionysios Areopagita’nın etkisiyle derin bir apopatik damar kazanmıştır. Ancak Orta Çağ Skolastik felsefesinde bu durum, pozitif teolojiyle metodolojik bir birleşime ulaştırılmıştır. Aquino’lu Thomas, Summa Theologiae adlı eserinde Tanrı hakkında konuşurken üçlü bir dil modeli önerir:
Thomas’a göre Tanrı’ya “iyidir” veya “bilendir” dediğimizde, bu sıfatları insan için kullandığımız anlamda (tek anlamlı) kullanamayız; aksi takdirde Tanrı’yı yaratılmış seviyesine indirmiş oluruz. Tamamen farklı anlamda (çok anlamlı) da kullanamayız; zira bu durumda Tanrı hakkında hiçbir şey söyleyemez hâle geliriz. Çözüm, analojik dildir. Thomas, pozitif nitelemelerin (katapatik teoloji) geçerli olduğunu, ancak bunların zorunlu olarak negatif teolojiyle teyit edilmesi gerektiğini vurgular: Tanrı’ya yüklediğimiz pozitif bir sıfat (örneğin “bilgi”), varlığın yetkinliğini ifade ettiği için O’na atfedilir; fakat bu bilmenin tarzı, insani kısıtlılıklardan ve noksanlıklardan arındırılarak (negasyon) Tanrı’ya nispet edilir.
İslam düşünce geleneğinde Tanrı’nın sıfatları, Kelam ekollerinin ana tartışma eksenini oluşturmuştur. Mu'tezile ekolü, Tanrı’nın birliğini (tevhid) korumak adına sıfatları özden ayırmayarak aşırı bir tanzih (negatif teoloji) çizgisine kaymış; Eş'ariyye ve Mâtürîdiyye ise Kur'an’daki olumlu sıfatları kabul ederek bunları Tanrı’ya katapatik bir çerçevede nispet etmiştir.
İmam Gazâlî ise bu noktada oldukça özgün ve uyarıcı bir epistemolojik tutum sergiler. Gazâlî, halkın (avamın) inancını korumak adına pozitif sıfatların kullanımını kabul etse de derin felsefi ve zihni tahlillerinde bu nitelemelerin sınırlarına dikkat çeker. el-Maksadü’l-Esnâ gibi eserlerinde ve marifet anlayışında Gazâlî, insanın Tanrı’ya yüklediği pozitif sıfatların zorunlu olarak insan zihnindeki algı, vehim ve deneyimlerden mülhem olduğunu belirtir. Gazâlî’ye göre insanın “Tanrı bilir” veya “Tanrı görür” derken kurguladığı imge, kendi bilme ve görme yetisinin yetkinleştirilmiş bir projeksiyonudur (bir ilham, zihni bir kurgu veya kuruntu). Bu durum gerçekte Tanrı’nın zâtı hakkında nihai ve mutlak bir bilgi vermez; sadece zihnin O’nu kavrama adına kurduğu zorunlu simgesel bir köprüdür. Dolayısıyla hakiki marifet, insanın kendi aczini ve kavrayamayışını idrak etmesidir ("Seni hakkıyla tanıyamadık").
İsmailî felsefeci ve kelamcı Ebû Ya’kûb es-Sistânî ise negatif teolojiyi daha radikal bir boyuta taşır. Sistânî, çift olumsuzlama (en-nefyo’n-nefy) yöntemini kullanır. O’na göre Tanrı’ya “vardır” demek O’nu yaratılmış varlıklar kategorisine sokar; “yoktur” demek ise O’nu eksik kılar. Bu yüzden Tanrı ne varlıktır ne de yokluktur; O, varlığın ve varlık kategorilerinin tamamen ötesinde olan Yaratıcı’dır (Mubdi').
Sufi gelenekte pozitif ve negatif teoloji tartışması, felsefi bir soyutlamadan ziyade bir varoluş ve şuhud meselesine dönüşür. Bu alanın en yetkin kuramcısı olan Şeyhü’l-Ekber İbnü’l-Arabî, mutlak tanzih (aşırı negatif teoloji) ile mutlak teşbihi (aşırı pozitif teoloji) tek taraflı ve eksik bulur.
İbnü’l-Arabî’ye göre:
Hakiki marifet ve tevhîd, Tanzih ile Teşbih’in birleşimidir (Cem').
İbnü’l-Arabî, A'yân-ı Sâbite ve Hazarât-ı Hams (Beş İlahi Mertebe) öğretisinde Mutlak Zât açısından Tanrı’nın tam bir tanzih mertebesinde (Ahadiyyet) olduğunu, hiçbir isim ve sıfatla nitelenemeyeceğini kabul eder. Ancak Tanrı, kendi gizli hazinesini bilmek ve göstermek istediğinde isim ve sıfatlarıyla tecelli eder (Vahidiyyet ve Şehadet mertebeleri). Bu tecelli boyutunda olumlu sıfatlar (gören, bilen, halık) devreye girer. Dolayısıyla basiret sahibi arif, baktığı her tecellide hem Tanrı’nın görünürlüğünü (teşbih/pozitif) hem de O’nun bu tecellilerden münezzehliğini (tanzih/negatif) aynı anda müşahede eder.
Tanrı’nın neliğine ilişkin pozitif ve negatif teoloji arasındaki gerilim, dinî düşüncenin canlılığını sağlayan temel dinamiktir. Katapatik teoloji (pozitif olumlama), yaratıcı ile yaratılan arasındaki bağı kurarak ibadete, duaya ve ahlaki ilişkiye zemin hazırlar. Apopatik teoloji (negatif olumsuzlama) ise insani zihnin kendi kurgularını Tanrılaştırmasını engelleyen kritik bir emniyet supabıdır.
Plotinus’un aşkın Bir’inden Philo ve Sistânî’nin radikal tanzihine; Gazâlî’nin zihinsel projeksiyon uyarılarından Thomas’ın analojik dengesine ve İbnü’l-Arabî’nin teşbih-tanzih sentezine uzanan bu hat, insanlığın Sonsuz Olan’ı sınırlı bir dille anlama çabasının en derin ifadesidir. Dil, Tanrı’yı tanımlamaya yetmediği noktada susmak zorunda kalmakta; ancak o suskunluk dahi Tanrı’nın aşkınlığına dair en güçlü beyana dönüşmektedir.