Menü Bayrampasa Gercek Gazetecilik
Dr. Recep ÖZTÜRK

Dr. Recep ÖZTÜRK

Tarih: 16.11.2026 22:18

ANAKSAGORAS VE FELSEFESİ

Facebook Twitter Linked-in

İÖ 5. yüzyılda İyonya aydınlanmasını Atina’ya taşıyarak felsefenin merkezini değiştiren ve doğa felsefesinde devrim niteliğinde bir kırılma yaratan özgün bir düşünürdür Anaksagoras. Doğa filozoflarının temel meselesi olan "arke" (her şeyin ilk ilkesi/maddesi) problemine getirdiği çözüm, kendisinden önceki tekçi (monist) ve statik anlayışlardan ayrılır. Anaksagoras, varlığın oluşumunu mekanik ve niteliksel bir çoğulculukla açıklarken, bu sürece bilinçli bir yönlendirici olarak Nous (Akıl/Zihin) kavramını dahil etmiş; bilgi kuramını ve insan aklının imkânlarını da bu kozmik düzen çerçevesinde şekillendirmiştir.

1. Varlık Felsefesi (Ontoloji): Tohumlar (Spermata) ve Kozmik Düzensizlikten Düzene

Anaksagoras’ın ontolojisinin merkezinde Parmenides’in "Yoktan hiçbir şey var olamaz, var olan da yok olamaz" ilkesi yer alır. Düşünür, değişimi ve oluşu reddeden Parmenidesçi mantığı kabul eder; ancak çevremizde gördüğümüz çeşitliliği ve değişimi açıklayabilmek için çoğulcu (plüralist) bir model geliştirir.

Anaksagoras'ta Nous, dinsel bir tanrıdan ziyade evrene düzen veren teleolojik (gayesel) veya mekanik bir ilk ilkedir.

2. Bilgi Felsefesi (Epistemoloji): Zıtların Zıttıyla Algılanması

Anaksagoras’ın bilgi kuramı, dönemin diğer doğa filozoflarından (örneğin Empedokles’ten) belirgin bir biçimde ayrılır. Empedokles "benzerin benzerini tanıdığını" savunurken, Anaksagoras "zıtların zıttı aracılığıyla algılandığı" ilkesini geliştirmiştir.

3. İnsan Aklı ile Evrensel Nous İlişkisi ve Ahlak Düşüncesi

3. İnsan Aklı ile Evrensel Nous İlişkisi ve Ahlak Düşüncesi

Anaksagoras felsefesinde insan zihni ile kozmik Nous arasındaki ilişki, doğa felsefesinden insan odaklı felsefeye geçişin ilk tohumlarını barındırır.

Anaksagoras’ın Bugün Açısından Özgünlüğü

Anaksagoras’ın felsefesi bugün yeniden okunduğunda, çağının çok ötesinde sezgilere sahip olduğu görülür:

  1. Modern Fizik ve Madde Anlayışı: "Her şeyde her şeyden bir parça vardır" ilkesi ve maddenin sonsuz bölünebilirliği fikri, günümüz kuantum fiziğindeki parçacık ilişkilerini ve holografik evren kuramlarını anımsatacak kadar özgündür.
  2. Madde-Zihin Ayrımının Doğuşu: Felsefe tarihinde madde ile zihni (Nous) açıkça ayıran, maddeye biçim veren pasif bir unsur ile onu düzenleyen etkin bir zihinsel ilkeyi ilk kez karşı karşıya getiren düşünürdür. Bu ayrım, Platon ve Aristoteles üzerinden Batı metafiziğinin temel köşe taşı olmuştur.
  3. Doğal Açıklama Modeli: Gök cisimlerini "tanrısal varlıklar" değil, dönme hareketiyle fırlatılmış kızgın taş kütleleri olarak tanımlaması, onu döneminde ateizmle suçlanıp sürgüne gönderilme pahasına ilk rasyonel/bilimsel kozmologlardan biri yapmıştır.

Sonuç

Sonuç olarak Anaksagoras; sonsuz madde çeşitliliğini tek bir zihinsel ilkeyle (Nous) düzene sokan ontolojisi, zıtlık üzerine kurulu epistemolojisi ve insan aklını kozmik akılla ilişkilendiren yaklaşımıyla, Presokratik felsefenin en özgün ve kurucu zihinlerinden biridir.


Orjinal Köşe Yazısına Git
— KÖŞE YAZISI SONU —